Hypernerveuze samenleving: leven in een voortdurende versnelling

Onze samenleving kenmerkt zich door een toenemende focus op het individu en op prestatie. Ook zit er een voortdurende versnelling in ons maatschappelijke leven. Alles gaat sneller, moet beter, moet meer. Deze ontwikkeling beïnvloedt ons — positief én negatief. Voordat de schaduwzijden belicht worden, is het belangrijk de kracht van deze ontwikkeling te benoemen.

De kracht van het individu en de prestatie

Allereerst is het individu zichtbaarder geworden. De vraag “Wie ben jij?” en “Wat vind jij?” krijgt meer ruimte. Eigenheid en individuele kwaliteiten komen nadrukkelijker naar voren. Het is positief dat mensen zichzelf mogen zijn en hun talenten mogen ontwikkelen. Een gezond zelfbeeld en ruimte om te groeien in wie je bent, zijn waardevolle ontwikkelingen.

Ook de nadruk op prestatie heeft een positieve kant. Het idee dat je kunt worden wat je wilt — dat niets je per definitie in de weg hoeft te staan om succes te bereiken — spreekt velen aan. Het verhaal van Ahmed Aboutaleb, die opgroeide als zoon van immigranten en burgemeester van Rotterdam werd, geeft een krachtig signaal af: maatschappelijke stijging is mogelijk.

Daarnaast is er de enorme versnelling van onze tijd. We kunnen vandaag de dag veel meer in dezelfde hoeveelheid tijd dan onze voorouders. Technologische ontwikkelingen — denk aan de wasmachine, de vaatwasser en het strijkijzer — hebben ons comfort en tijd opgeleverd. Dat is winst. Wie wil nog terug naar vroegere tijden? Hier ligt duidelijk kracht. En tegelijk schuilt hier ook een gevaar.

Doorschieten

De versnelling gaat maar door. Kenmerkend voor het hypernerveuze in onze samenleving is dat de ontwikkelingen doorschieten. De ruimte voor het individu is doorgeschoten in het huidige individualisme. Er is minder ruimte voor het ‘wij’. Het eigenbelang staat sterk centraal. Afwijkend gedrag vinden we lastiger. Wie niet in het plaatje past, ervaren we als ingewikkeld.

Het prestatieverhaal klinkt aantrekkelijk. Maar wat als het mij niet lukt om burgemeester te worden of een succesvolle carrière op te bouwen? Dan ligt het falen al snel bij mijzelf. De keerzijde van “je kunt alles worden” is: “als het niet lukt, is het jouw verantwoordelijkheid”. Het beeld van de speedboot van Dirk de Wachter dringt zich hierbij op. De samenleving raast voort als een snelle boot. Mensen die het tempo niet kunnen bijbenen, vallen eraf. In hun spreekkamer horen hulpverleners dit veelvuldig terug.

Tijd te kort

Door de versnelling kunnen we meer in minder tijd. Toch hebben we een chronisch tijdgebrek, ondanks alle technologische vernieuwingen. Bedrijven moeten meegaan met hun tijd, om onderscheidend en interessant te blijven. Die voortdurende druk werkt door op de mentale gezondheid. Zelfs ontspanning wordt gevuld met activiteit. Tijdens een wandeling bellen we een vriend of luisteren we een interessante podcast. Wanneer zijn onze oren nog leeg? Ook in de communicatie zit tempo. Apps gaan snel, sociale media nog sneller. Reacties worden minimaal dezelfde dag verwacht.

Invloed op christenen

Ook bij christenen is die gejaagdheid tastbaar aanwezig. Organisaties voelen de druk van de versnelling, zeker wanneer zij concurreren met bedrijven die geen zondagsrust in acht nemen en daardoor meer kunnen produceren of verkopen. En vrij krijgen voor de jaarlijkse bid- en dankdag? Het kan een spanningsveld zijn.

Druk op gezinnen

In gezinnen is de druk eveneens groot. Het gevaar bestaat dat men langs elkaar heen gaat leven. Een echtpaar vertelde dat zij vanwege de hypotheek beiden veel moesten werken. Tegelijkertijd wilden zij zo min mogelijk gebruikmaken van kinderopvang. Daarom werkte één van beiden ’s avonds en geregeld in het weekend. Het gevolg: geen gezamenlijke avonden meer. Geen tijd meer om samen door te brengen.

Maken we elkaar zo niet onbedoeld dol? Het risico is dat de liefde verflauwt wanneer er geen gezamenlijke momenten meer zijn. We raken elkaar kwijt.

Spiegel

Ouders die te maken hebben met kinderen die afstand van hen nemen kunnen daardoor diep gekwetst zijn. Het leed van ouders in zo’n situatie kan nauwelijks onderschat worden. Het is goed dat ouders zich realiseren dat hun kind zo’n keuze doorgaans niet ‘zomaar’ maakt. Kinderen kunnen hun ouders daarin een spiegel voorhouden van hun eigen destructieve gedrag. Probeer als ouders eerlijk in die spiegel te kijken. Het kan nodig zijn om aan de slag te gaan met schadelijke patronen of met eigen problematiek. Durf daarbij ook hulp te vragen. Ook de nood onder jongeren roept vragen op. Heeft die niet mede te maken met onze ouderlijke drukte? Worden zij voldoende gezien? Is er tijd voor echte ontmoeting? In veel hulpvragen klinkt het gemis aan aandacht en nabijheid door.

Bijbels omgaan met versnelling

Hoe kunnen we Bijbels omgaan met deze ontwikkeling? Hoe blijven we staande en zwemmen we desnoods tegen de stroom in?

Het vraagt om bewuste keuzes. Soms betekent het: accepteren van minder omzet of minder zichtbare prestaties. Tegenover het sterk benadrukte individu staat de Bijbelse focus op gemeenschap. Zie elkaar. Vertraag. Neem tijd voor ontmoeting. Zet het ‘wij’ weer centraler. Bemoedig elkaar niet alleen om behaalde resultaten, maar ook om inzet. “Wat mooi dat je het geprobeerd hebt.” Dat maakt verschil.

Een ander wezenlijk punt is onvoorwaardelijke liefde. Het is ingrijpend wanneer iemand liefde heeft gemist of liefde moest verdienen. Dat blijft een schrijnende wond. In hulpverleningsgesprekken wordt regelmatig duidelijk hoe zwaar dat weegt. Kinderen en jongeren hebben het nodig om in een stabiel gezin op te groeien waarin liefde niet afhankelijk is van prestatie.

Daarnaast mogen verschillende kwaliteiten gewaardeerd worden. Verschillen vullen elkaar aan. Een predikant zei eens: “Mooi dat je met je handen werkt. De Heere Jezus is jarenlang timmerman geweest.” Laat er in kerken nog iets van gemeenschap en vertraging merkbaar zijn. Mensen van verschillende achtergronden vormen samen één gemeente. In de samenleving werken of studeren we vaak met mensen die dezelfde interesses hebben of met soortgelijke zaken bezig zijn als wij. In de kerk ontmoeten verschillende ‘smaken’ elkaar.

De rem erop

Om terug te schakelen naar een lagere versnelling moet zo nu en dan de rem erop. De wekelijkse rustdag is daarvan een prachtig voorbeeld. Gods geboden zijn niet willekeurig; zij beschermen ons. De mens is geschapen met behoefte aan rust. Zoals God rustte van Zijn scheppingswerk. Zonder rem rijden we maar door als een karretje dat de helling afgaat. Vanwege ons hoge tempo vinden we die rem niet zomaar vanzelf.

Adviezen

Herstel is mogelijk in de ontmoeting met de ander. Zoek de verbinding. We hebben elkaar nodig. Wees een goede buur, gemeentelid of collega. Zie de ander en luister. Thuiswerken is waardevol, maar zoek elkaar ook fysiek op. Benut ‘lummeltijd’. Plan niet alles effectief en productief vol. Ook niet voor de kinderen. Ze hebben verveling nodig om tot nieuwe ideeën te komen.

Herberg

Als tegenhanger komt het beeld van een herberg naar voren. Een herberg is een plaats van rust, verzadiging en steunende gemeenschap. Wees een herbergier voor anderen — of zoek zelf een herberg wanneer die nodig is. Waarbij we elkaar mogen wijzen op wat de Heere Jezus zegt: “Komt herwaarts tot Mij, allen die vermoeid en belast zijt, en Ik zal u rust geven.” (Mattheus 11:28).